زندگی، زمانه و کار خواجه نظام الملک طوسی – مجله مجازی بارش
شنبه , تیر ۲ ۱۳۹۷
خانه / زندگی، زمانه و کار خواجه نظام الملک طوسی

زندگی، زمانه و کار خواجه نظام الملک طوسی

روزنامه سازندگی – مریم کامیاب: امسال هزار سال از میلاد وزیر کاردان حکومت سلاجقه مــــــــی گذرد، وزیری کـــه در گذر ایام الگوی مستحکم و مقتدر اندرزنامه نویسی و اداره ملک و حکومت منطبق بر ایده ایرانشهری اســـــت. در سکوت محافل فرهنگی و دانشگاهی ایران، کشور تــــرکیه اقدام بــــه برگزاری سمیناری بــــه همیـــن مناسبت کرده اســـــت. امیدوار هستیم سال آینده اجتماعی بــــرای توجه بــــه سیاست نامه نویس بزرگ ایران زمین فراهم آید.

هزاره خواجه

اندیشه سیاسی خواجه نظام الملک

خواجه نظام الملک طوسی بــــه مثابه اندرزنامه نویس و سیاست نامه نویس دلبستگی خاصی بــــه آیین حکومت در ایران قدیم داشت و بـــــا تکیه بر آموزه های حکمی باستان بــــه دنبال الگویی بــــرای عرضه بــــه شهریاران زمانه بـــــود. ایــــن توجه اندرزنامه نویسانی مانــنـــد خواجه بــــه سنن ایران قدیم، نباید موجب ایــــن پندار شــــــود کـــه آنـــــــها بــــه آیین اسلام تعلق خاطر نداشته اند. برعکس، سیاست نامه نویسانی چون خواجه نظام الملک طوسی و غزالی، سنیّان بسیار متعصبی بوده اند. اما تعارضی میان اعتقاد بــــه شریعت اسلامی و آیین کشورداری ایرانــــی نمی دیدند. بــــه عبارت دیــــگر پاره ای از سیاست نامه نویسان، نوعی منطق خاص بــــرای سیاست قائل بودند و آن را یکسره تابع قواعد دینی نمی کردند و وجه تمایز آنـــــــها از شریعت نامه نویسان در همیـــن نکته اســـــت.

هزاره خواجه

زندگی، زمانه و کار خواجه

خواجه نظام الملک و نظامیه

نظام الملک بــــه کمک پسرانش و دانش آموختگان مدارس نظامیه ایــــن امپراطوری بزرگ را اداره مــــــــی کرد. نهضتی کـــه نظام الملک بـــــا ساختن نظامیه های متعدد بــــه وجـــــود آورد، بــــه زودی و بـــــا سرعتی شگفت آور در سراسر شهرهای ایران و بسیاری دیــــگر از شهرهای کشورهای اسلامی دنبال شـــــــد، بــــه طوری کـــه در سده های پنجم و ششم هیچ شهری نبود کـــه در آن مدارس متعددی وجـــــود نداشت؛ چــــه کوچک و چــــه بزرگ.

امرا و حاکمان نیز بــــه پیروی از خواجه یا بــــرای نشان دادن علاقه خود بــــه علم بــــه احداث مراکز تعلیم و شهرهای خود همت گماشتند. کلیه مدارس دارای کتابخانه های معتبر بودند. در ایــــن مدارس هر دانشجویی حجره خاص خود را داشت و مقرری ماهیانه مــــــــی گرفت. خوراک و خوابگاه نیز بر عهده دانشگاه بـــــود. خواجه، نظامیه نیشابور را بــــرای امام الحرمین ابوالمعالی عبدالملک عبدالله الجوینی ساخت. امام الحرمین بــــه مدت بیست سال در ایــــن مدرسه بــــه تدریس اشتغال داشت و شاگردانی همچون امام محمد غزالی تربیت کرد.

ورود بــــه امور دیوانی

هنگامی کـــه پدر خواجه نظام الملک سمت تصدی اموال حکومت غزنویان را در ناحیه توس بر عهده داشت، او جوانی ۲۱ ساله بـــــود و بــــه همراه خانواده در توس بــــه سر مــــــــی برد. سلجوقیان از سال ۴۲۸ تهاجم خود را بــــه خراسان آغاز کرده بودند. در ایــــن ایام وقتی سوری بن معتز حکمران وابسته بــــه غزنویان در خراسان خود را از ناحیه سلجوقیان در خطر دید، اموال علی بن اسحاق، پدر خواجه را گرفت و بــــه غزنه گریخت و او را بـــــا وضعی آشفته و سرگردان بــــه حال خود رها ساخت.

او بـــــا چنین وضعی قادر بــــه ادامه زندگی در خراسان نبود، بــــه همراه خانواده از توس بــــه بیهق رفت و از آنجا راهی غزنه شـــــــد و بــــه خدمت وزیر عبدالصمد عباسی در دستگاه غزنویان پیوست و از ایــــن تاریخ بـــــود کـــه خواجه حسن بــــه خدمت امرای غزنوی در آمد و بــــه امور دیوانی مشغول شـــــــد.

هزاره خواجه

آغاز وزارت در حکومت سلجوقی

در تمام دوره سلطنت آلب ارسلان صدراعظم او بـــــود و نظام الملک را بــــه عنوان اتابک یا مربی فرزندان ملکشاه تعیین کرده بـــــود، وقتی آلب ارسلان بــــه قتل رسید، پسرش ملکشاه هجده ساله را بــــه جانشینی خود تعیین و بر ادامه وزارت خواجه نیز تاکید کرد و ملکشاه نیز چنین کرد و همــــــه امور کشور را بــــه او واگذاشت.

خواجه شورش های مدعیان سلطنت را فرو نشاند و سلطنت ملکشاه را کـــه همچون پادشاهان مستبد و بـــــا سنت های ایرانــــی – اسلامی تربیت کرده بـــــود، مستقر ساخت و اصفهان را بــــه عنوان پایتخت فرمانروایی او انتخاب کرد و در مدت وزارتش در ایام پادشاهی ملکشاه کوشید قلمرو سلجوقیان را بــــه بالاترین درجه وسعت برساند. فتوحاتی کـــه در ایــــن مدت نصیب سلطان جوان شـــــــد، نتیجه لیاقت و کاردانی خواجه بـــــود. بزرگی قلمرو ملکشاه کـــه وزیرش خواجه نظام الملک بـــــود، از مرز چین تـــــــا مرز سرزمین های شام و مدیترانه مــــــــی رسید.

ارتقای فرهنگی ایران سلجوقی

خواجه علاوه بر رتق و فتق امور مملکتی و حل مشکلات عدیده اجتماعی و اخلاقی و سایر مسائل مملکتی دست بــــه ایجاد مدارسی زد کـــه در تاریخ بــــه مدارس نظامیه مشهور اســـــت. بـــــا سیاست های خواجه، ملکشاه نیز بــــه ترویج علم و فرهنــــگ علاقه پیدا کرده بـــــود. شاعران، فیلسوفان و دانشمندانی مانــنـــد امیر معزی و عمر خیام مورد حمایت ملکشاه قرار داشتند.

بر اساس منابع دوره سلجوقی ملکشاه بــــه عده ای از دانشمندان ماموریت داد کـــه تقویم جلالی را بــــه وجـــــود آورند و بــــه جای تقویم قدیمی بــــه کار گیرند. ملکشاه بــــه توسعه شهرها نیز علاقه فراوان داشت. راوندی و ابن اثیر گفته اند کـــه او در راه حجاز بــــرای زائران بیت الله آبگیرها ساخته بـــــود. در اصفهان در زمــــــــان او بناهای بسیاری ساخته شده کـــه بزرگ ترین آنـــــــها ساختمان مسجد جمعه ایــــن شهر اســـــت. علاوه بر آن، ملکشاه در یکی از شهرهای ایران رصدخانه ای ساخت کـــه عمر خیام و سایر دانشمندان در آن مشغول بــــه کار بودند.

هزاره خواجه

«مدرسه نظامیه خرگرد»

مختار مطلق امور سلطنت

خواجه نظام الملک در سی سال وزارت در زیر دست آلب ارسلان و ملکشاه در اداره امور و فتح بلاد و سرکوبی مخالفان ایــــن دو پادشاه چنان کفایت بــــه خرج داد کـــه دولتی وسیع از حلب گرفته تـــــــا کاشغر را تحت امر ایشان در آورد و نام و نشان آن دو سلطان را در شرق و غرب عالم معلوم آن زمــــــــان جاری و ساری کرد تـــــــا آنجا کـــه بایــــــد قسمت عمده شهرت و پیشرفتی را کـــه در کارها نصیب آلب ارسلان و ملکشاه شده، از برکت خردمندی و کاردانی خواجه دانست.

او حوزه قلمرو حکومت ایران را چنان وسیع کرد کـــه در تمام ایــــن هزار و چهارصد ساله تاریخ اسلام نظیر آن دیده نشده. در ایــــن حوزه جایی نبود کـــه در انجام دادن امر او تاخیری روا دارنــــــد. بــــه طور کلی تمام تاریخ نویسان بر ایــــن قولند، وزارت نظام الملک یکی از طلایی ترین دوران تاریخی ایران پس از اسلام بوده اســـــت.

مرگ خواجه و تجزیه حکومت سلجوقی

خواجه نظام الملک در پایان دوره حکومت ملکشاه قربانی توطئه ای شـــــــد کـــه رقبایش آن را بــــه وجـــــود آوردند. آنـــــــها توطئه کرده و نظر ملکشاه را نسبت بــــه وزیرش تغییر دادند. تاج الملک همسر ملکشاه در رأس ایــــن توطئه گران قرار داشت. ملکشاه از آن ترس داشت کـــه نظام الملک را از وزارت خلع کند. در ایــــن هنگام ملکشاه بــــه بغداد سفر کرد. خواجه نیز بــــه دنبال او رفت و در راه بــــه دست یکی از فداییان اسماعیلی کشته شـــــــد.

فداییان نظام الملک مــــــــی پنداشتند کـــه او بــــه تحریک تاج الملک کشته شده اســـــت. اندکی بعد ملکشاه نیز بــــه طور مشکوکی درگذشت. بعد از مرگ ایــــن دو مرند بزرگ، قدرت امپراطوری سلجوقی از هم پاشیده شـــــــد. بـــــا ضعف حکومت سلجوقی، اتابکان سر بــــه شورش برداشتند، اسماعیلیان بر اعمال ترور و وحشت خود افزودند و در قلمرو سلجوقیان حکومت های خودمختار زیر برپا شـــــــد: ۱٫ سلاجقه عراق، ۲٫ سلاجقه روم، ۳٫ سلاجقه شام، ۴٫ سلاجقه کرمان.

هزاره خواجه

روش کشورداری خواجه نظام الملک

خواجه نظام الملک در کتاب سیاست نامه از الگوی حکومت یکپارچه مانــنـــد حکومت دوره سامانی و دولت های پس از اسلام کـــه از ایــــن دولت الگوبرداری کردند مانــنـــد بوییان، سامانیان و حتی غزنویان بــــه عنوان الگوی یک نظام آرمانی دفاع مــــــــی کرد. وی دشمن سرسخت جریان فئودالی زمــــــــان بـــــود کـــه بــــه دید او بــــه پراکندگی کشور مــــــــی انجامید، اگرچه خود گوی پیشی را در گسترش زمین هایش از بزرگ تارین زمین داران زمــــــــان خود مــــــــی ربود.

او دشمن سرسخت سران غُز بـــــود کـــه مــــــــی خواستند بــــرای خویش سرزمینی خودمختار و بــــه دور از دید دولت مرکزی داشته باشند و تـــــــا توانست کوشید از نیرومندی خانواده شاهی و ترکان خویشاوند بـــــا آنـــــــها پیشگیری کند و در ایــــن راه نیز بـــــا فشار همینان از کار کنار گذاشته شـــــــد.

منبع ؛ سایت برترین ها

قالب وردپرس

درباره ی javadesmaty

همچنین ببینید

اگر مسلمانی وصیت کند از جسدش برای تحقیقات استفاده کنند/پاسخ حضرت آیت الله خامنه ای

مجله بارش(پایگاه بین المللی همکاری های خبری شیعه) -حضرت آیت‌الله العظمی خامنه ای به سوالیدرباره …

دیدگاهتان را بنویسید