هومن سیدی: بزرگ‌ترین جایزه، ماندگاری فیـــلم اســـــت نه سیمرغ – مجله بارش
خانه / سبک زندگی / هومن سیدی: بزرگ‌ترین جایزه، ماندگاری فیـــلم اســـــت نه سیمرغ

هومن سیدی: بزرگ‌ترین جایزه، ماندگاری فیـــلم اســـــت نه سیمرغ

فرهنــــگ و هنـــــر

ماهنامه هنـــــر و تجربه: هومن سیدی از آن دست بازیگران یاست کـــه هم تجربه موفقی در عرصه بازیگری دارد و هم بــــه موازات آن توانسته در عرصه فیلمسازی هم پله های ترقی را طی کند. او در چهار فیـــلم قبلی اش، «آفریقا»، «سیزده»، «اعترافات ذهن خطرناک من» و «خشم و هیاهو» تلاش کرده اســـــت تـــــــا دست بــــه تجربه های تازه ای در فرم و فضاسازی فیـــلم هایش بزند و بـــــا خلاقیت در فرم بصری فیـــلم هایش، اشکالی از فیلمسازی مدرن را در سینمای ایران بــــه تصویر بکشد.

بزرگ‌ترین جایزه، ماندگاری فیـــلم اســـــت نه سیمرغ جشنواره

حالا او در مسیر تکاملی و جسورانه فیلمسازی اش بــــه «مغزهای کوچک زنگ زده» رسیده کـــه در آن بـــــا پررنگ شدن ردپای قصه و عنصر روایت، توانسته نظر طیف بیشتری از مخاطبان را بــــه خود جلب کند، بــــه طوری کـــه منتقدان و مخاطبان در انتخاب ایــــن فیـــلم بــــه عنوان بهترین فیـــلم جشنواره بــــه نقطه مشترک رسیدند. فیلمی کـــه نشان از جهشی مهم در کارنامه هومن سیدی اســـــت و چــــه بسا بهترین فیـــلم او تـــــــا ایــــن لحظه. «مغزهای کوچک زنگ زده» نخستین فیلمی اســـــت کـــه سیمرغ بهترین فیـــلم از نگاه هنـــــر و تجربه را دریافت کرده اســـــت؛ سیمرغی کـــه بــــرای سیدی بـــــا اما و اگر و سوالاتی همراه بـــــود کـــه در ایــــن گفتگو بــــه آنـــــــها مــــــــی پردازیم.

«مغزهای کوچک زنگ زده» در کارنامه شمـــا فارغ از ایــــن کـــه یک نقطه عطف محسوب مــــــــی شــــــود و مــــــــی توان آن را تکامل و پختگی سینمای هومن سیدی دانست، نقطه مشترک و هم سویی منتقدان و مخاطبان هم هست. بــــه ایــــن معنی کـــه اگر «خشم و هیاهو» را لحاظ نکنیم، فیـــلم های قبلی شمـــا بیشتر در میان منتقدان و علاقه مندان سینمای مدرن و کسانی کـــه بــــه فرمالیسم و تجربه و ساختارشکنی در فرم یا فضاسازی های انتزاعی علاقه داشتند، طرفدار داشت و البته در بین منتقدان نیز در ارتباط بـــــا برخی از آنـــــــها مثل «اعترافات ذهن خطرناک من»، نوعی دو قطبی هم شکل گرفت کـــه برخی بـــــا آن موافق و برخی مخالف بودند اما در «مغزهای کوچک زنگ زده» تقریبا یک اتفاق نظر جمعی شکل گرفت و همــــــه فیـــلم را دوست داشتند و ایــــن باعث شـــــــد کـــه طیف مخاطبان ایــــن فیـــلم نسبت بــــه فیـــلم های قبلی هم بیشتر شــــــود و هم متنوع تر. شاید رمز ایــــن موفقیت را پیش از هر چیز بایــــــد پررنگ شدن عنصر قصه و قصه گویی در ایــــن فیـــلم و چرخش آن از لحن و موقعیتی انتزاعی بــــه لحن و روایتی رئالیستی دانست؛ گویی شمـــا بــــه نوعی روایت های سینمای کــــلاسیــــک رجوع کرده اید بـــــا حفظ همان ذهنیت و جهان سینمایی شخصی، چقدر بـــــا ایــــن تحلیل موافقید؟

– بــــه نظرم تحلیل درستی اســـــت و عنصر قصه گویی در ایــــن فیـــلم برجسته تر شده، اما ایــــن بــــه ایــــن معنی نیست کـــه من در فیـــلم های قلی بــــه قصه گویی بی تفاوت بودم و صرفا دغدغه فرم داشتم. من همیشه فکر مــــــــی کردم در حال قصه گفتن هستم و اتفاقا بــــرای ایــــن کـــه متهم بــــه ایــــن نشوم کـــه فیـــلم هایم فاقد قصه اســـــت، خیلی تلاش مــــــــی کردم کـــه بــــه ایــــن مولفه توجه کنم و همیشه بر ایــــن باور بودم کـــه در فیـــلم های قبلی نیز در حال قصه تعریف کردن هستم. اساسا من بـــــا سینمایی کـــه قصه ندارد مشکل شخصی دارم. بــــه نظرم هم در «آفریقا» و هم در «سیزده» در حال قصه تعریف کردن هستم. در «اعترافان ذهن خطرناک من» هم گمان مــــــــی کردم دارم قصه ای را تعریف مــــــــی کنم، منتها یا الکن بـــــود یا بــــه هر دلیلی مخاطبش خاص تر شـــــــد و همــــــه نتوانستند بـــــا آن ارتباط برقرار کــنــنـــد. در «خشم و هیاهو» هم کاملا بـــــا یک فیـــلم قصه گو روبرو مــــــــی شویم.

واقعیتش ایــــن اســـــت کـــه قبلا وقتی کسی از من مــــــــی پرسید فلان جای قصه چی شـــــــد؟ من در درونم شاکی مــــــــی شدم کـــه خب یک ذره تلاش و فکر کنیــــد تـــــــا متوجه داستان شوید. بعد از «خشم و هیاهو» بسیاری از ایــــن سوالات کـــه از من پرسیده مــــــــی شـــــــد، اوایل عصبانی مــــــــی شدم و آنـــــــها را پیش پا افتاده و عامیانه مــــــــی دانستم. اما از یک جایی بــــه بعد تسلیم شدم و فکر کردم کـــه ایــــن مشکل از من کارگردان اســـــت کـــه نتوانستم بــــه ایــــن سوالات در درون فیـــلم پاسخ دهم و مخاطب نتوانسته جواب پرسش های خود را از متن و قصه فیـــلم بگیرد.

بزرگ‌ترین جایزه، ماندگاری فیـــلم اســـــت نه سیمرغ جشنواره

ایــــن مسئله موجب شـــــــد کـــه تمام تمرکزم را روی داستان گویی گذاشتم و بــــه قصه بیش از گذشته توجه کردم. حالا تفاوت در چــــه بـــــود؟ ببینید، مثلا من در «خشم و هیاهو» مــــــــی گفتم کـــه فلان مسئله یا موقعیت لزومی ندارد کـــه پرداخته شــــــود، چون روشن و معلوم اســـــت و نیاز بــــه شرح و بیان نیست اما در «مغزها…» برعکس، ایــــن روش را در پیش گرفتم و حتی در طول ساخت فیـــلم برخی از دوستان اهل فن کـــه بـــــا من همراه بودند، مــــــــی گفتند مثلا فلان صحنه را چند بار مــــــــی گیری، یا فلان دیالوگ را نباید آورد، اما تجربه بــــه من ثابت کرده بـــــود ه آن اطلاعات یا موقعیت ها و دیالوگ ها بایــــــد در فیـــلم گنجانده شــــــود یا روی آن تاکید بیشتری شــــــود و پرداخت بیشتری داشته باشد.

حتی یک جاهایی مــــــــی گفتم دست از سر من بردارید. اصلا من مــــــــی خواهم یک فیـــلم سطحی بسازم. نمی خواهم حرف عمیق و ویژه ای بزنم. فقط مــــــــی خواهم یک داستان تعریف کنم و آن را بــــه درستی تعریف کنم کـــه وقتی مخاطب آن را مــــــــی بیند، درگیر سوالات متعدد نشود و پاسخ آن را در خود فیـــلم و قصه آن دریافت کند و در نهایت از تماشای فیـــلم لذت ببرد. شاید بــــرای تان ایــــن حرف عجیب باشد، اما بــــرای اولین بار بـــــود کـــه بــــرای ساخت فیلمی، داستان نداشتم، فقط دلم مــــــــی خواست یک فیـــلم مفرح بسازم. یا ایــــن کـــه برخی ناهنجاری هایی کـــه در جامعه مــــــــی دیدم، مرا آزار مــــــــی داد و دوست داشتم درباره آنـــــــها فیـــلم بسازم. نه ایــــن کـــه ذهنم خالی از هر ایده ای باشد، اما داستانی از پیش تعیین شده یا طراحی شده در ذهنم نبود. تمام داستانی کـــه اتفاق مــــــــی افتد، بعد از شروع فیـــلم اتفاق مــــــــی افتد، بدون ایــــن کـــه سیناپسی وجـــــود داشته باشد. اگرچه ۱۶، ۱۷ تـــــــا رونوشت اساسی از قصه داریم، اما شخصیت ها و کنش و ری اکشن های آنـــــــها و در نهایت کاراکتری کـــه شکل مــــــــی گیرد، در خود فیـــلم و فرایند آن متولد مــــــــی شــــــود.

فارغ از ایــــن کـــه مصالح داستانی ایــــن فیـــلم پرملات تر از فیـــلم های قبلی اســـــت، خود موقعیت، شخصیت ها و آدم های قصه و تجربه تلخ و دردناکی کـــه در قصه بــــه تصویر کشیده مــــــــی شــــــود نیز نسبت بــــه آثار قبلی، ملموس تر، عینی تر و چــــه بسا تاثیرگذارتر اســـــت و تعداد بیشتری از مخاطبان مــــــــی توانند بـــــا حرف و لحن فیـــلم ارتباط برقرار کــنــنـــد.

– البته من در ایــــن مورد بـــــا شمـــا مخالفم. در «خشم و هیاهو» هم همیـــن موقعیتی کـــه ترسیم مــــــــی کنیــــد، در قصه ای دیــــگر بیان مــــــــی شــــــود و عموم مخاطبان بـــــا داستان آن درگیر مــــــــی شوند.

موافقم، ولی «خشم و هیاهو» را بایــــــد از جنس و ساختار کارهای قبلی شمـــا منفک کرد چون اساسا یک فیـــلم قصه گوی متعارف اســـــت و زبان و روایت لاسیکی دارد. اما «مغزها…» بـــــا فیـــلم هایی از جنس «اعترافات ذهن خطرناک من» و «سیزیده» و … جهان سینمایی هم سوتر و هم سنخ تاری دارد، بـــــا ایــــن تفاوت کـــه در اینجا هم قصه پررنگ تر اســـــت و هم عامه فهم تر اســـــت و بــــرای همیـــن من فکر مــــــــی کنم شمـــا قصه را بــــه فرم تجربه گرایانه سینمای تان اضافه کردید و ایــــن رمز موفقیت بیشتر «مغزها…» در کارنامه شمـــا شده اســـــت.

– بله. «اعترافات ذهن خطرناک من» تجربه گراتر و فرمالیستی تر بـــــود و اصلا بــــه همیـــن دلیل در سینمای هنـــــر و تجربه اکران شـــــــد و فروش بسیار کمی داشت. اگرچه در فیـــلم های هنـــــر و تجربه، فروش خوبی داشت. بـــــا ایــــن حال بـــــا توجه بــــه ایــــن کـــه فیلمی متناسب بـــــا استانداردهای مدیوم سینمــــــا ساخته شده بـــــود و بــــه نسبت هزینه هایی کـــه بــــرای ساخت آن صرف شـــــــد، راضی کننده نبود. واقعیت ایــــن اســـــت کـــه من در فیـــلم «مغزها…»، تجربه ای کـــه کسب کردم و در واقع هدفی کـــه داشتم، ایــــن بـــــود کـــه بــــه فضای رئالیست نزدیک شوم، حتی در بازی ها؛ اما در کلیشه ای ترین حالتش، بــــه ایــــن معنا کـــه یک فیـــلم تیپیکال بسازم، کاراکترهای تیپیکال خلق کنم و آنـــــــها را بــــه شخصیت بدل کنم و از ایــــن نترسم کـــه آدم های خاص، تیک و رفتار خاصی داشته باشند. در واقع تلاش کردم در بستر و اتمسفر همان فیـــلم های قبلی و ساختارش، ادبیات رئالیستی را بــــه متن و فضای قصه تزریق کنم.

ایــــن را هم بگویم کـــه ترسیم و خلق ایــــن شخصیت ها و قصه روی کاغذ کمی ترسناک بــــه نظر مــــــــی رسید، بــــه ایــــن معنی کـــه اگر کسی آن را مــــــــی خواند، پیش خود فکر مــــــــی کرد ایــــن فیـــلم چگونه قرار اســـــت ساخته شــــــود و ایــــن آدم ها و تجربه های شان چطور ممکن اســـــت در یک بستر و زبان رئالیستی جان بگیرند، چون بــــه شدت ایــــن خطر وجـــــود داشت کـــه آنـــــــها و حتی دیالوگ های فیـــلم بــــه شدت اغراق آمیز و اگزجره شوند و اساسا از زندگی و آدم های واقعی فاصله بگیرند و باورپذیر نباشند.

بزرگ‌ترین جایزه، ماندگاری فیـــلم اســـــت نه سیمرغ جشنواره

نه تنها ایــــن شخصیت ها و کاراکترها در دام کلیشه های تیپیکال قرار نگرفتند، کـــه نوعی تشخص دراماتیک هم پیدا کردند، کـــه ایــــن مسئله هم جاذبه های شخصی و فردیت آنـــــــها را بیشتر و برجسته تر کرد و هم یک هویت ریشه دار و اجتماعی پیدا کردند کـــه اگرچه بــــه ظاهر ضدقهرمان یا شخصیت های منفی بودند، اما تماشاگر آنـــــــها را در کسوت یک قهرمان یا دست کم یک قربانی مــــــــی بیند و مــــــــی پذیرد و آنـــــــها را پس نمی زند. در واقع اگرچه ایــــن شخصیت ها آدم های حاشیه نشین هــــستنــــد، اما در فیـــلم بــــه مرکزیت فیـــلم بدل مــــــــی شوند و مخاطب را بـــــا خود همراه مــــــــی کــنــنـــد.

– واکنشی کـــه من هم از تماشاگران در جشنواره داشتم، همیـــن طور بـــــود. مسئله ایــــن اســـــت کـــه دیــــگر سالیان سال اســـــت کـــه شخصیت پردازی دو قطبی سیاه و سفید یا مثبت و منفی در سینمــــــا کم رنگ شده و بــــه ویژه در یک فیـــلم رئالیستی کـــه اساسا ایــــن مرزبندی های دو قطبی فاقد منطق اســـــت. بنابراین شخصیت های خاکستری هم بـــــا واقعیت منطبق تر اســـــت و هم بـــــا مخاطب و روانشناسی مخاطب سازگارتر.

در ایــــن فیـــلم هم همان طوری کـــه مــــــــی بینیم، همیـــن حاشیه نشینان در درجه اول یک انسان اند؛ انسان هایی کـــه مثل بقیه خطا مــــــــی کــنــنـــد، اشتباه دارنــــــد و جامعه و خانواده و محیط روی آنـــــــها تاثیر مــــــــی گذارد. ایــــن کـــه مخاطب ایــــن شخصیت ها را کـــه در ظاهر خلافکار یا معتاد هــــستنــــد، بــــه قول شمـــا پس نمی زند، بــــرای ایــــن اســـــت کـــه ریشه های رفتار و منش آنـــــــها را در فیـــلم مــــــــی بیند و محیط و فقر و فلاکتی کـــه بر زندگی آنـــــــها حاکم اســـــت، لذا بــــه جای انگ زدن یا گارد گرفتن، آنـــــــها را درک مــــــــی کند و بـــــا آنـــــــها همدلی و همدردی مــــــــی کند.

بـــــا ایــــن وجـــــود در برخی از برنامه ها یا مطالبی کـــه درباره فیـــلم نوشته شده بـــــود، برخی گفته بودند کـــه ایــــن آدم ها از کجا آمده اند، یا نمونه های مثل آن را در جامعه نمی بینیم. و ایــــن خیلی بــــرای من جای تعجب داشت! همان روزی کـــه ایــــن حرف را مــــــــی زدند، فردی بـــــا قمه بــــه نهاد ریاست جمهوری حمله مــــــــی کند، یا در اخبــــــار تلویزیون گاهی گزارش هایی از دستگیری اراذل و اوباش پخش مــــــــی شــــــود کـــه من از یکی از آنـــــــها در خود فیـــلم هم استفاده کردم. بعد عده ای مــــــــی گویند چنین آدم هایی در جامعه ما وجـــــود ندارد. نمی دانم اینها در ایــــن جامعه زندگی نمی کــنــنـــد، یا اخبــــــار و حوادث را دنبال نمی کــنــنـــد!

احتمالا ایــــن عده همان هایی هــــستنــــد کـــه فیـــلم را متهم بــــه سیاه نمایی مــــــــی کــنــنـــد و حرف هایی از ایــــن دست…

– من کـــه بــــه شدت از ایــــن فضاها گریزانم و بــــه نظرم ایــــن نگاه ها بیشتر بحث های چرک سیاسی اســـــت کـــه من اصلا آدم ایــــن حرف ها نیستم و ایــــن حرف ها مال من فیلمساز نیست کـــه بــــه دنبال برخی مقاصد سیاسی و جناحی بخواهم قصه ای را تعریف کنم کـــه از اساس واقعیت نداشته باشد. من، هم بــــه عنوان یک شهروند و هم فیلمساز، دغدغه های خود را در قالب فیـــلم و بــــه زبان تصویر بیان مــــــــی کنم و آنچه در «مغزهای کوچک زنگ زده مــــــــی بینیم، یک قصه خیالی و فانتزی نیست، بلکه بازتابی از آن چیزی اســـــت کـــه در بخشی از جامعه ما وجـــــود دارد.

اتفاقا یکی از ویژگی های فیـــلم ایــــن اســـــت کـــه شخصیت اصلی فیـــلم، شاهین، از دل همیـــن نکبت و تباهی بــــه آستانه رستگاری و نجات مــــــــی رسد و دچار تحول درونی مــــــــی شــــــود؛ تحولی کـــه باورپذیر اســـــت و ناگهانی و بی منطق اتفاق نیفتاده اســـــت. چطور فیلمی مــــــــی تواند سیاه نمایی باشد، در حالی کـــه پایان آن بـــــا امید بــــه اوضاعی بهتر و برخاستن و اراده کردن بــــرای نجات دادن خود از آن تباهی و فلات رقم مــــــــی خورد.

– کاملا همیـــن طور اســـــت. جالب ایــــن کـــه از ستاد مبارزه بـــــا جرایم و اعتیاد بـــــا ما تماس گرفتند و بـــــا لطفی کـــه داشتند، قرار شـــــــد از ایــــن فیـــلم بــــه همیـــن دلیل تقدیر شــــــود. واقعیت ایــــن اســـــت کـــه ما نمی توانیم صورت مسئله را پاک کنیم و بگوییم در یک وضعیت گل و بلبلی زندگی مــــــــی کنیم. آنچه در فیـــلم مــــــــی بینیم، بخشی از واقعیت جامعه در مناطق حاشیه نشین شهر و حتی در دل خود شهرهاست کـــه مختص جامعه ما هم نیست و در همــــــه کشورهای دنیا وجـــــود دارد. خب ما کـــه خودمان نمی توانیم خودمان را گول بزنیم. اصلا کار سینمــــــا ایــــن اســـــت کـــه افکار عمومی را متوجه یک خلأ، یک اشکال و ناهنجاری در جامعه بکند و نسبت بــــه آن آگاهی و حساسیت بــــه وجـــــود آورد. آگاه کردن جامعه را کـــه نمی توان نامش را سیاه نمایی گذاشت. اتفاقا ایــــن عین روشنگری اســـــت.

من در همیـــن مدت نقدهایی از روانشناسان و جامعه شناسان درباره فیـــلم خواندم کـــه بــــرای من خوشایند بـــــود. نقدهایی کـــه از منظر علمی بــــه وجوه مثبت ایــــن آسیب شناسی ها در فیـــلم اشاره داشت و ایــــن کـــه ساخت چنین فیـــلم هایی مــــــــی تواند بــــه افزایش آگاهی مردم درباره جرایم و ناهنجاری ها و کاهش آنـــــــها در جامعه کمک کند.

من چون تـــــــا حالا درباره ایــــن فیـــلم بـــــا جایی مصاحبه نکردم، در جواب دوستانی کـــه فیـــلم را مصداق سیاه نمایی مــــــــی دانند، یا معتقدند آدم های قصه در واقعیت جامعه وجـــــود ندارند، بگویم کـــه ایــــن یک رفتار پوپولیستی اســـــت بــــرای تخریب و تحقیر فیلمسازان و هر هنرمندی کـــه دارد کار حرفه ای خود را انجام مــــــــی دهد. کاملا در اشتباه اند و پشت مردم و دفاع از مردم پنهان نشوند. ما بایــــــد کارکردها و حد و مرزهای اثربخشی هر چیزی را در جامعه درست تشخیص دهیم و افکار عمومی را متشنج نکنیم.

مثلا وقتی فیـــلم «اعترافات ذهن خطرناک من» در گروه هنـــــر و تجربه اکران شـــــــد، ما اعتراضی نکردیم، چون ماهیت و سطح آن فیـــلم را بــــرای برخی مخاطبان خاص سینمــــــا مــــــــی دانستیم نه لزوما همــــــه مخاطبان اما وقتی فیلمی بـــــا موضوعی عمومی و اجتماعی ساخته مــــــــی شــــــود کـــه مردم آن فیـــلم را دوست دارنــــــد، یا از آن تاثیر مثبت مــــــــی گیرند، ایــــن حرف ها و تحلیل، نوعی خودویران گری و ضایع کردن خود اســـــت، یا بــــرای ایــــن کـــه فیـــلم مورد نظر و پسند خود را بزرگ کنیــــد، بــــه تحقیر و تخریب فیـــلم دیگری مــــــــی پردازید کـــه ایــــن، هم دور از اخلاق حرفه ای اســـــت و هم اخلاق انسانی. من از ایــــن عده از دوستان خواهش مــــــــی کنم بـــــا پیش فرض های بدبینانه خود، مردمی را کـــه قرار اســـــت ایــــن فیـــلم را ببینند، دچار سوءتفاهم نکنید.

بزرگ‌ترین جایزه، ماندگاری فیـــلم اســـــت نه سیمرغ جشنواره

«اعترافات ذهن خطرناک من» (هومن سیدی – ۱۳۹۲)

یکی از ویژگی های «مغزهای کوچک زنگ زده» کـــه بــــه نقطه قوت فیـــلم هم بدل مــــــــی شــــــود، کـــه اتفاقا نقطه ضعف بسیاری از فیـــلم های سینمای ایران اســـــت، مسئله ریتم آن اســـــت. ریتم و ضرب آهنگ تند فیـــلم کـــه بـــــا فضای ملتهب قصه منطبق اســـــت، بــــه کشش دار شدن و جذابیت آن کمک کرده اســـــت و تماشاگر را جای خود مــــــــی نشاند. چقدر نسبت بــــه ریتم فیـــلم فکر کرده بودید و ایده داشتید؟

– جالب اســـــت کـــه ایــــن فیـــلم باعث شـــــــد من یک بار دیــــگر بــــه دوران نوجوانی ام رجوع کنم و یاد کلاس های فیلمنامه نویسی و کتاب هایی کـــه در ایــــن باره خواندم، بیفتم. یک بار دیــــگر آنـــــــها را خواندم و جزء بــــه جزئش را بررسی و مطالعه کردم و دیدم کـــه چقدر درست درباره قصه و ریتم آن سخن گفته اند و اگر آدم طبق همیـــن الگوهای کــــلاسیــــک جلو برود، مــــــــی تواند تماشاگر فیلمش را پای فیـــلم بنشاند و او را بـــــا خود همراه کند.

شمـــا از ریتم حرف زدید. من مــــــــی گویم و معتقدم اگر فیلمنامه کشش لازم را بــــرای روایت نداشته باشد، حتی فیلمی بـــــا ریتم بالا هم بسازید، نمی تواند مخاطب را جذب کند. درست اســـــت کـــه در اینجا ریتم فیـــلم بالاست، اما بــــه نظرم مهم تر از آن، خود فیلمنامه و قصه و شخصیت پردازی هاست کـــه در درجه اول، مخاطب را سر جایش مــــــــی نشاند و بـــــا فیـــلم همراه مــــــــی کند. در واقع آنچه بیش از هر عامل و عنصر و فرمی و روایی دیــــگر تماشاگر را مجذوب مــــــــی کند و فیـــلم مــــــــی تواند روی پای خود بایستد، داستان اســـــت. اگر فیلمی قصه جذاب و پرکششی نداشته باشد، ریتم بــــه آن کمکی نمی کند و حتی مــــــــی تواند باعث خستگی و عصبیت تماشاگر شــــــود.

مثلا همیـــن فیـــلم «Cityh of God» کـــه مــــــــی گویند فیلمت بــــه آن شباهت دارد، بـــــا تمام شگفتی هایی کـــه فیـــلم دارد، از دقیــقـــه ۴۰، ۵۰ خسته کننده مــــــــی شــــــود، در حالی کـــه ریتم فیـــلم بالاست. اما فیـــلم هایی وجـــــود دارنــــــد مثل فیـــلم های میشائیل هانکه کـــه بـــــا وجـــــود ایــــن کـــه ریتم آرام و پایینی دارنــــــد، اما قصه آن بــــه قدری تکان دهنده اســـــت کـــه تماشاگر را میخکوب مــــــــی کند. بــــه نظر من قلب تپنده یک فیـــلم بــــرای ایــــن کـــه بتواند تماشاگر را مجذوب و میخکوب کند، عطف های بــــه موقع آن اســـــت. اندازه درست و دقیق عطف ها کمک مــــــــی کند نه فیـــلم خسته کننده شــــــود، نه خودش را لو دهد. بنابراین بــــرای من درک درست نقاط عطف فیـــلم خیلی مهم تر از ریتم آن بـــــود و چــــه بسا همیـــن عامل هم بــــه در آمدن ریتم مناسب بــــه قصه کمک کرده اســـــت.

یکی دیــــگر از تفاوت های ایــــن فیـــلم ها بـــــا آثار قبلی شمـــا در نوع استفاده از لوکیشن اســـــت. در «مغزها…» لوکیشن محدود اســـــت، اما تنوع پلان و سکانس و تعدد رخدادها بیشتر شده اســـــت. شاید ایــــن مسئله هم بــــه ریتم بالای کار کمک کرده اســـــت.

– موافقم. مثلا ما سکانسی داریم مثل زندان کـــه در آن ملاقات شاهین و شکور را مــــــــی بینیم کـــه حرف های شان پینگ پنگی اســـــت و بــــه دلیل محدودیت و منطق اتاق ملاقات در زندان خیلی نمی توانند مانور بدهند، مثلا قدم بزنند یا درگیر شوند، و بایــــــد در یک نقطه ثابت روی صندلی بـــــا هم گفتگو یا جر و بحث کــنــنـــد. در واقع دکوپاژ ایــــن سکانس خیلی دشوار بـــــود و دست ما بــــه دلیل منطق موقعیت بسته بـــــود، بنابراین مجبور بودیم از تنوع پلان استفاده کنیم کـــه تماشاگر دچار خستگی نشود، یا ایــــن صحنه کـــه صحنه مهمی هم بـــــود، بتواند تاثیرگذار و جان دار از کار دربیاید یا میزانس ها بایــــــد خیلی مویرگی باشد تـــــــا بتوان روایتی رئالیستی از آن مکان را بــــه تصویر کشید. بــــه همیـــن دلیل تصویربرداری و برداشت از سکانس زندان سه روز طول کشید.

و چقدر ایــــن سکانس، سکانس بی نظیر و تاثیرگذاری شده و چــــه بازی خیره کننده ای از فرهاد اصلانی در ایــــن صحنه مــــــــی بینیم. بــــه نظرم شمـــا در انتخاب بازیگر هم خیلی ریسک کردید و جسارت بــــه خرج دادید؛ چــــه در استفاده از خانم لادن ژاوه وند و چــــه در نقش مکمل ها و کوتاهی کـــه از هنرجویان کلاس بازیگری خودتان بودند. خوشبختانه نتیجه کار خیلی خوب از کار در آمد. کمی درباره انتخاب بازیگران جنبی فیـــلم هم توضیح دهید. بــــه نظرم شاگردان کلاس های خودتان بــــه دلیل شناختی کـــه از جهان ذهنی و سینمایی شمـــا داشتند، از ایــــن امتیاز برخوردار بودند کـــه بــــه درک درست و دقیقی از نقش ها برسند.

– درست اســـــت ولی ایــــن مسئله مثلا درباره خانم ژاوه وند جواب نمی دهد و ایشان خیلی غریزی و حسی بازی کردند و نتیجه کار هم خیلی رضایتبخش بـــــود. ایشان هم خیلی باهوش بـــــود و هم انگیزه خیلی بالایی بــــرای ایفای ایــــن نقش داشت و بـــــا ایــــن سن و سال، انرژی بالایی داشت. جالب ایــــن کـــه ایشان در لحظه آخر بــــه فیـــلم پیوستند. من اصرار داشتم کـــه یک نابازیگر ایــــن نقش را بازی کند کـــه موفق نشدیم آن را پیدا کنیم و قرار شـــــــد یک بازیگر بــــرای ایــــن نقش پیدا کنیم کـــه بــــه نتیجه نرسیدیم و در نهایت محمد کارت خانم ژاوه وند را از کمپینی کـــه در آن مستند ساخته بـــــود، بــــه ما معرفی کرد و وقتی ایشان را دیدم، همانی بـــــود کـــه در ذهنم بـــــود و بــــه اصطلاح اصل جنس کـــه بـــــا کمی تمرین و راهنمایی بــــه درستی نقش را فهمیدند و بازی کردند. وقتی ایشان بازی مــــــــی کرد حتی بچه های پشت صحنه مــــــــی خندیدند، نه ایــــن کـــه ایشان حرف های خنده دار بزند یا بد بازی کند، بلکه برعکس از ایــــن کـــه چطور ایشان بدون هیچ گونه سابقه بازیگری توانسته ایــــن قدر خوب نقش بازی کند.

بزرگ‌ترین جایزه، ماندگاری فیـــلم اســـــت نه سیمرغ جشنواره

البته من کمی نگران بودم و بــــه بچه های پشت صحنه مــــــــی گفتم کـــه در تعریف و تمجید خودتان از بازی ایشان مراقب باشید کـــه خدای نکرده ایــــن مسئله باعث نشود نقش و راکورد بازی را فراموش کند، کـــه خوشبختانه ایــــن اتفاق نیفتاد و ایشان خیلی مسلط ایــــن نقش را بازی کردند ولی در ارتباط بـــــا بچه های کلاس بازیگری و هنرجویان بـــــا شمـــا موافقم و شناختی کـــه از سینمای من داشتند، یا نوع نگاهی کـــه من بــــه بازیگری دارم، کمک کرد تـــــــا آنـــــــها بتوانند خوشبختانه بــــه خوبی از پس نقش بربیایند، بــــه ویژه نوید پورفرج و خانم مرجان اتفاقیان کـــه امیدوارم بعد از ایــــن شاهد موفقیت های بیشتر آنـــــــها در عرصه بازیگری باشیم.

ایــــن نشان مــــــــی دهد جسارت تجربه گرایی شمـــا بالاست و البته در جایی هم اشاره کردید کـــه روند تجربه گرایی خود را حفظ مــــــــی کنیــــد و خود را مجاب مــــــــی کنیــــد کـــه تجربه نوینی ارائه دهید. «مغزهای کوچک زنگ زده» را هم مــــــــی توان بـــــا توجه بــــه نکاتی کـــه گفتید، ادامه روند تجربه گرایی شمـــا در سینمــــــا و فیلمسازی دانست و شاید اهدای سیمرغ بهترین فیـــلم هنـــــر و تجربه بــــه فیـــلم شمـــا را بتوان در همیـــن راستا معنا کرد. بـــــا ایــــن حال انگار در شبـــــــــــــ اختتامیه از دریافت ایــــن سیمرغ متعجب شده بودید؛ چرا؟

– واقعا جا خوردم و حالا توضیح مــــــــی دهم کـــه چرا. قبلش فقط ایــــن نکته را بگویم کـــه من بـــــا هیچ شخص خاصی مشکلی ندارم. ایــــن را بــــه ایــــن دلیل نمی گویم کـــه آدم میانه رویی هستم، نه اتفاقا آدم تندی هستم و حرفم را مــــــــی زنم! منظورم از ایــــن کـــه بـــــا هیچ شخصی مشکل ندارم ایــــن اســـــت کـــه نه بـــــا داورهای محترم مسئله دارم، نه بـــــا مدیریت جشنواره چون فکر مــــــــی کنم هر جشنواره ای قوانین خاص خود را دارد کـــه یا کسی از آن خوشش مــــــــی آید، یا نمی آید. ایــــن موضوعی نیست کـــه آدم بخواهد بابت آن ناراحت باشد.

وقتی من فیلمم را بــــه جشنواره ارائه مــــــــی دهم، بایــــــد قوانین آن را بپذیرم و بــــه داوری های آن احترام بگذارم. تعجب من بابت ابداع و خلق یک جایزه ای بـــــود کـــه مــــــــی توانست من را بــــه هم بریزد و حتی ادامه مسیر حرفه ای ام را تحت تاثیر خودش قرار بدهد. شوک بنده بــــه خاطر ایــــن بـــــود کـــه در سینمای ایران معنی هنـــــر و تجربه نوع دیگری از سینمــــــا را در ذهن مخاطب تداعی مــــــــی کند، کـــه فیـــلم «مغزهای کوچک زنگ زده» بـــــا آن فاصله دارد یا منطبق بـــــا آن تعریف و تصویر نیست.

ایــــن بــــه ایــــن معنا نیست کـــه هنـــــر و تجربه مقوله بی اعتباری اســـــت. اتفاقا من از ایــــن سینمــــــا بــــه خاطر فیـــلم «اعترافات ذهن خطرناک من» جایزه ای دارم کـــه آن را بـــــا افتخار در کتابخانه شخصی ام قرار داده ام و بــــرای من اعتبار آرتیستیک دارد اما قبل از ایــــن و شروع اختتامیه یک چیزهای دیگری بــــه ما گفته بودند و بــــرای آن ما را بــــه اختتامیه فرا خواندند کـــه نمی خواهم وارد جزئیات آن شوم اما روی سن و در شبـــــــــــــ اختامیه اتفاقات دیگری رخ داد، کـــه بــــرای من قابل درک نبود و مرا بــــه هم ریخته بـــــود.

ضمن ایــــن کـــه بــــرای من جای ایــــن سوال پیش آمد کـــه اگر داوران فیـــلم مرا در بخش هنـــــر و تجربه دیده اند و جایزه داده اند، آیا بــــه ایــــن معنی اســـــت کـــه فیـــلم بایــــــد در سیستم سینمای هنـــــر و تجربه بــــه نمایش در بیاید؟! ایــــن بــــه نظرم متناقض بــــه نظر مــــــــی رسد کـــه اگر ایــــن اتفاق بیفتد، بــــه نظرم جفا بــــه خود هنـــــر و تجربه اســـــت. ایــــن الصاق درستی نیست. ضمن ایــــن کـــه تصور کردم ایــــن جایزه را ابداع کردند و بــــه فیـــلم ما دادند تـــــــا بــــه اصطلاح زحمات ما نادیده گرفته نشود اما من مــــــــی گویم چرا بــــرای بــــه دست آوردن دل ما بایــــــد چنین جایزه ای را ابداع کرد.

من کـــه احساس نیاز بــــه سیمرغ نکرده بودم و بــــرای من بهتر بـــــود کـــه ایــــن سیمرغ را نمین گرفتم. اگر ایــــن فیـــلم شایسته هیچ جایزه و سیمرغی نبوده کـــه خب نباید اهدا مــــــــی شـــــــد و ایــــن بــــرای من خوشایندتر بـــــود تـــــــا ایــــن کـــه جایزه ای را ابداع کنیم تـــــــا دل کسی یا گروهی را بــــه دست آوریم. حرف من ایــــن اســـــت کـــه سیمرغ یا جایزه من بایــــــد در جای خود اهدا مــــــــی شـــــــد.

البته هیچ کدام از ایــــن حرف ها بــــه ایــــن معنا نیست کـــه من بــــه جشنواره آمده بودم کـــه سیمرغ ببرم یا اگر نمی گرفتم فاجعه رخ مــــــــی داد. هرگز! چون سیمرغ هنـــــر و تجربه تاکنون وجـــــود نداشته و بــــرای نخستین بار ابداع شده، من فکر مــــــــی کردم کـــه آن را بــــه فیـــلم «امیر» مــــــــی دهند، بــــه دلیل ایــــن کـــه ساختار و جنس ایــــن فیـــلم بــــه مولفه های فیـــلم هنـــــر و تجربه نزدیک تر بـــــود. ایــــن کـــه ایــــن سیمرغ بــــه فیـــلم من داده شـــــــد، حس کردم کـــه نوعی بــــه دنبال نخود سیاه فرستادن آن اســـــت. بر همیـــن اساس بــــرای من جایزه نگرفتن ناراحت کننده نبود. ایــــن کـــه در پس ابداع یک جایزه، فیـــلم در بستر واقعی خودش دیده نشود، ناراحت کننده بـــــود. بـــــا ایــــن حال همــــــه داوران جشنواره اساتید من هــــستنــــد و رأی آنـــــــها بــــرای من قابل احترام اســـــت.

بزرگ‌ترین جایزه، ماندگاری فیـــلم اســـــت نه سیمرغ جشنواره

شاید شبـــــــــــــ اختتامیه فرصت اندکی بـــــود بــــرای ایــــن کـــه برخی حرف های تان را بزنید. اگر فکر مــــــــی کنیــــد حرفی از ایــــن فیـــلم و سیمرغش جا مانده، اینجا بگویید.

– من فقط یک حرف دارم. همــــــه دوستان اهل سینمــــــا، از کارگردان و تهــــیه کننده و بازیگر گرفته تـــــــا نویسندگان و منتقدان همــــــه اصنافی کـــه عضوی از خانه سینمــــــا هــــستنــــد، تلاش کنیم کـــه خودمان داستانی درست نکنیم کـــه خشونت و نامهربانی در سینمــــــا رواج پیدا کند و اختلاف نظرها و سلیقه ها بخواهد همدلی بین ما را کم کند، یا از بین ببرد. حاشیه ها را کم کنیم و بــــه متن سینمــــــا بپردازیم. باور کنیــــد گاهی بــــه جایی مــــــــی رسم کـــه دلم مــــــــی خواهد بی خیال سینمــــــا شوم و آن را رها کنم. ایــــن شرایط بدی اســـــت کـــه اگر حرفی زدیم کـــه بــــه ذائقه کسی خوش نیامد، از فردا دشمن هم شویم، یا علیه هم رفتار کنیم.

من بــــه مخاطب و مردم کاری ندارم کـــه آنـــــــها همواره عاشق سینمــــــا و سینماگران بوده و هــــستنــــد اما خودمان داریم عشق بــــه ایــــن کار را فراموش مــــــــی کنیم. واقعیت ایــــن اســـــت کـــه سیمرغ ها فراموش مــــــــی شــــــود و ایــــن فیـــلم هاست کـــه در خاطره ها مــــــــی ماند. همــــــه ما شاید الان یادمان نیست کـــه فیـــلم «هامون» بــــرای کدام بخش جایزه گرفت، ولی «هامون» از یادمان نرفته. یادمان نیست کـــه خسرو شکیبایی بــــرای چــــه فیلمی سیمرغ گرفت، ولی خود او همواره در ذهن و قلب ماست. بزرگ ترین جایزه، ماندگار شدن یک فیـــلم در خاطره مردم اســـــت، نه سیمرغی کـــه در دست داریم.

منبع سایت برترین ها

قالب وردپرس

درباره ی javadesmaty

همچنین ببینید

همسرِ سردار از دیوار کدام خانه بالا رفت؟

گروه جهاد و مقاومت مشرق – مرکز اسناد و تحقیقات دفاع مقدس سپاه، سالهاست که …

دیدگاهتان را بنویسید